Anton Makarenkonun təhsil və tərbiyə haqqında “10 qızıl qaydası”

 Anton Makarenko təkcə SSRİ-nin deyil, həm də bütün dünyanın ən böyük pedaqoqlarından  biridir. Xüsusilə UNESCO onu və Mariya Montessorini müasir təhsil konsepsiyasının təməlini qoyan pedaqoqlar adlandırmışdır. Makarenko öz dövrü üçün yenilikçi idi və bu gün bizə aydın görünən şeyləri məhz o kəşf etmişdi. Məsələn, o, dəfələrlə dünyanın hər yerindəki pedaqoqların sevgini görməzdən gəlməsindən və təhsildə onu lazımsız hesab etməsindən şikayətlənmişdir. Makarenko sevgisiz xoşbəxt bir uşaq böyütməyin mümkün olmadığına inanırdı.

Biz - ustad müəllim, psixoloq və yazıçının ən vacib ifadələrini topladıq:

I Qayda:  Uşağınızı böyütməkdə ən vacib amil öz davranışınızdır

Uşaqlarla danışanda, mühazirə oxuyanda və ya onlara əmr verəndə tərbiyə etdiyinizi düşünməyin. Evdə olmadığınız zaman belə, onu həyatınızın hər anında tərbiyə edirsiniz. Necə geyindiyiniz, başqaları ilə necə danışdığınız və onlar haqqında  nə danışdığınız, necə sevindiyiniz və ya əsəbiləşdiyiniz, dostlara və ya düşmənlərə necə davrandığınız, necə güldüyünüz, qəzeti (P.S. indi internet vardır) necə oxuduğunuz - bütün bunlar uşağınız üçün çox vacibdir. Tondakı ən kiçik bir dəyişiklik uşağınız tərəfindən hiss olunur və düşüncənizin hər bir dönüşü görünməz şəkildə, sizin fərqinə varmadan onlara çatır. Əgər evdə kobud, öyünən, sərxoş və ya daha da pisi, anasını təhqir etsəniz, artıq onları böyütmək barədə düşünməyə ehtiyac yoxdur: siz artıq uşaqlarınızı böyüdürsünüz və onları pis böyüdürsünüz və hətta ən yaxşı məsləhətlər və metodlar belə sizə kömək etməyəcək.

II Qayda: Uşaq böyütmək ən ciddi, sadə və səmimi ton tələb edir

Bu üç keyfiyyət həyatınızdakı ən yüksək həqiqəti təcəssüm etdirməlidir. Ciddilik həmişə təkəbbürlü və ya lovğa olmağınız demək deyil. Sadəcə səmimi olun və əhvalınızın anı və ailənizdə baş verənlərin mahiyyətini əks etdirməsinə icazə verin.

III Qayda: Hər bir ata və ana uşağına nə aşılamaq istədikləri barədə dəqiq bir təsəvvürə sahib olmalıdır

Öz valideynlik istəklərinizi dəqiq bilməlisiniz. Bu məsələ barədə diqqətlə düşünün və dərhal həm etdiyiniz çoxsaylı səhvləri, həm də qarşınızdakı bir çox düzgün yolu görəcəksiniz.

IV Qayda: Uşağınızın fəaliyyətlərindən, harada olduğundan və onu kimin əhatə etdiyindən yaxşı xəbərdar olmalısınız

Lakin onlara yalnız sizin şəxsi təsirinizə deyil, həm də həyatın çoxsaylı müxtəlif təsirlərinə məruz qalmaları üçün lazımi sərbəstliyi təmin etməlisiniz. Uşağınızda tanımadığı və zərərli insanlarla və şəraitlə mübarizə aparmaq  və onları erkən yaşlarından tanımaq bacarığını inkişaf etdirməlisiniz. Buna istixana tərbiyəsi və ya təcrid olunmuş inkubasiya yolu ilə nail olmaq mümkün deyil.

V Qayda: Təhsil işi, ilk növbədə, təşkilatçının işidir

Bu məsələdə heç bir xırda şey yoxdur. Təhsil işində heç bir xırda şey yoxdur. Yaxşı təşkilatçılıq ən kiçik detalları və vəziyyətləri nəzərdən qaçırmamaqdan ibarətdir. Kiçik şeylər müntəzəm olaraq, gündəlik, saatbasaat baş verir; həyatı təşkil edənlər bunlardır. Təhsil çox vaxt deyil, az vaxtdan ağıllı istifadə tələb edir.

VI Qayda: Öz köməyinizi uşağa məcbur etməyin, amma həmişə kömək etməyə hazır olun

Valideyn yardımı müdaxiləedici, bezdirici və ya yorucu olmamalıdır. Bəzi hallarda, uşağın problemi özbaşına necə həll edəcəyini anlamasına imkan vermək mütləqdir; onlar maneələri dəf etməyə və daha mürəkkəb problemləri həll etməyə alışmalıdırlar. Lakin siz həmişə uşağınızın hər hansı bir tapşırığı necə yerinə yetirdiyini izləməlisiniz; onların çaşqınlığına və ya ümidsizliyinə yol verməməlisiniz. Bəzən hətta uşağınızın sizin ayıqlığınızı, diqqətinizi və qabiliyyətlərinə inamınızı görməsi də vacibdir.

VII Qayda: İş nəticələrinə görə uşağınıza pul ödəməyin və ya cəzalandırmayın

İş sahəsində heç bir mükafat və ya cəzadan istifadə etməməyi qəti şəkildə tövsiyə edirəm. Tapşırıq və onun həlli özü-özlüyündə uşağa elə bir məmnuniyyət verməlidir ki, o, sevinc hiss etsin. Onların işinin yaxşı kimi tanınması səyləri üçün ən yaxşı mükafat olmalıdır. Onların ixtiraçılığını, bacarıqlarını və iş metodlarını bəyənməyiniz də oxşar mükafat olacaqdır. Lakin şifahi təsdiqlə belə, heç vaxt həddindən artıq istifadə etməməlisiniz; xüsusən də tanışlarınızın və dostlarınızla görülən işə görə uşağınızı tərifləməkdən çəkinməlisiniz. Üstəlik, onları heç vaxt keyfiyyətsiz iş və ya yarımçıq qalmış iş üçün cəzalandırmamalısınız. Bu halda ən vacib şey onun tamamlanmasını təmin etməkdir.

VIII Qayda: Uşağa insan ləyaqətini inkişaf etdirmədən sevməyi öyrətmək mümkün deyil

Uşağa sevməyi, sevgini tanımağı, xoşbəxt olmağı öyrətmək - bu, uşağa özünə hörmət etməyi, insan ləyaqətini öyrətmək deməkdir.

IX Qayda: Heç vaxt uşağınız üçün özünüzü qurban verməyin

Adətən deyilir: “Biz, ana və ata, uşağa hər şeyi veririk, onun üçün hər şeyi, o cümlədən öz xoşbəxtliyimizi qurban veririk”.  Bu, valideynlərin övladlarına verə biləcəyi ən pis hədiyyədir. Bu, o qədər dəhşətli bir hədiyyədir ki, tövsiyə etməyə dəyər: “Uşağınızı zəhərləmək istəyirsinizsə, ona öz xoşbəxtliyinizin böyük bir dozasını verin və o, zəhərlənəcək”.

X Qayda: Bir insana xoşbəxt olmağı öyrədə bilməzsən, amma onu xoşbəxt etmək üçün böyüdə bilərsən

Nəhayət, ustad pedaqoqdan  daha bir gözəl ixtibas:

“Sevgi ən böyük hissdir, möcüzələr yaradan, yeni insanlar yaradan və ən böyük insani dəyərləri yaradan hissdir”.

İstifadə edilmiş resurslar:

1.S.Əsədov. V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası.Bakı-2020

https://sinxronfenler.blogspot.com/2021/03/v-xi-siniflrd-tarix-fnninin-tdrisi_14.html    səh.167-170

2.https://bit.ly/42dXLid

3.https://multiurok.ru/files/makarenkonun-pedaqoji-irsi.html

4. https://multiurok.ru/files/anton-makarenkonun-t-hsil-v-t-rbiy-haqqinda-10-qiz.html

Hazırladı: Əsədov Seyyub Əsəd oğlu-Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta ümumtəhsil məktəbinin  tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), “Elektron Təhsil” Respublika Müsabiqəsi, “Təhsildə ən yaxşı İnternet resursları” nominasiyası qalibi (2017-ci il), Respublika “Pedaqoji Mühazirələr”inin (2003-cü il III dərəcəli Diplom və 2019-cu il Tərifnamə) təltifçisi, Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi).