Rabban Sauma: Uyğur Marko Polosu

-Yaxşı adam olmaq üçün dünyanın sonunu arzulamaq yaxşı deyil-

Rabban Sauma (Suriya dilində” bar sauma” – “oruc tutanın oğlu”, “rabban”- “müəllim”), (təxminən 1220, Xanbalıq - 1294, Marağa). Nestorian rahibi,  Hülakülərin (Elxanilər) səfiri. Avropadakı səyahətləri haqqında təsvir qoymuş orta əsr çinli yeganə şəxs. Onu “Uyğur Marko Polosu” adlandırırlar.

Sofiya Kostoqrızova yazır...

Şərqdə Avropa diplomatları haqqında çoxlu film və seriallar çəkilmişdir. Amma Qərbdə Şərq filmlərini xatırlaya bilmirəm. Rabban Saum haqqında serial çəkilməsini arzulayıram, amma o, rahibdir və problem də elə bundadır (bu, sevgi hekayəsini aradan qaldırır).

Paris və Qaskoniyaya  səfər etdikdən sonra səfirlik qışı Genuyada keçirdi və orada təbii şəraitin ətraflı təsvirlərini yazdı. Rabban Saumanın  Romaya  ilk səfərindən  bir il sonra yeni papa, IV Nikolay seçildi. Papa və onun kardinallarının iştirakı ilə monqol səfirləri evxaristiya ayinini qeyd etdilər. Diqqətəlayiqdir ki, bu mərasimin təşəbbüskarı Rabban Saumanın özü idi. Nestorian evxaristiya ayini katolik ayini ilə eyni idi və mətnə ​​görə, bu, kardinalları məmnun etdi və katolik ruhaniləri üçün ayinlərdə oxşarlıqların vacibliyini nümayiş etdirdi.

Papanın kardinalları Elxanın elçilərindən daha çox dini ehkam və rituallardakı fərqlərə diqqət yetirirdilər. Bu məsələlərə münasibətdəki bu fərqin səbəblərini nestorianların qeyri-xristian dinlərinin nümayəndələrinin (müsəlmanlar, buddistlər, manixeylər və politeistlər), eləcə də müxtəlif xristian hərəkatlarının nümayəndələrinin (yakovitlər, qriqorianlar və pravoslavlar) daxil olduğu çoxkonfessiyalı bir mühitdə yaşamaq təcrübəsi ilə əlaqələndirmək olar. Bu, həm də diplomatik danışıqlarda nəticə əldə etmək - Roma kilsəsini və Avropa krallarını Elxanilərlə birlikdə Məmlüklərə qarşı birləşdirmək istəyi ilə bağlı idi.

Bundan əlavə, Rabban Sauma, vəzifəyə təyin olunmasından sonrakı bazar günü papalıq tərəfindən təşkil edilən xeyriyyə bayramında  iştirak etmişdi. Mətndə Şərqin Suriyalı kilsəsinin rahibi üçün katolik ayinlərinin yerinə yetirilməsinin qəbuledilməz və ya günahlı olduğuna dair birbaşa və ya dolayı əlamət yoxdur. “Tarix”in müəllifləri Rabban Saumanın hərəkətlərini nəinki qınayır, həm də papa ilə görüşün və onun günahlarının bağışlanmasının nestorian ruhanisi üçün sevincli bir hadisə olduğunu vurğulayırlar. Bundan əlavə, Rabban papadan Elxani zadəganlarının və ruhanilərinin nümayəndələrinə “Vatikanda saxlanılan qalıqlardan bir şey” çatdırmasını xahiş edir [11, s. 708]. Papa Məryəmin pərdəsinin bir parçasını, naməlum müqəddəslərin parçalarını və papanın mənəvi hakimiyyətini simvolizə edən əşyalar göndərdi: başından tac, “qızıl ilə toxunmuş bənövşəyi libaslar”, “kiçik mirvarilərlə bəzədilmiş corablar və ayaqqabılar” və “barmağından üzük” [11, s. 708]. Mətndə həmçinin “ona Şərqin bütün oğulları üzərində patriarxal hakimiyyət verən icazədən” bəhs olunur [11, s. 708]. Burada Papanın Şərq xristianları arasında hakimiyyətə sahib olmaq istəyi açıq şəkildə görünür. Bəs o, nestorianların nəzərində həqiqətən belə idimi?

 “Mar Yabalaha və Rabban Saumanın tarixi” mətninin təhlili, Elxan  elçilərinin başqa bir xristian hərəkatının nümayəndələri ilə ünsiyyət qurarkən istifadə etdikləri ortaq xristian dəyərlərinə vurğu ilə yanaşı, diplomatik taktikaları da ortaya qoyur, yəni bir vaxtlar Qərb və Şərq xristianları arasında “su hövzəsi”nə çevrilən doktrinal məsələlər üzrə müzakirələrdən yayınmaq. Rabban Sauma, Papanın kardinalları tərəfindən başladılan “felioke” ilə bağlı müzakirəyə girməyə məcbur oldu: “Onlar (kardinallar) ona dedilər: “Müqəddəs Ruh Atadan, yoxsa Oğuldan, yoxsa ayrı-ayrılıqda gəlir?” O cavab verdi: “Bəs Ata, Oğul və Ruh - onlar mahiyyətcə birləşiblər, yoxsa ayrı-ayrı?” Onlar cavab verdilər: “Onlar mahiyyətcə birləşiblər və xüsusiyyətlərcə ayrıdırlar”. O dedi: “Onların xüsusiyyətləri nədir?”. Onlar cavab verdilər: “Nəsilcə Ata, doğuşdan Oğul, gedişdən Ruh”.  O dedi: “Onlardan hansı digərinin səbəbidir?”.  Onlar dedilər: “Ata Oğulun, Oğul Ruhun səbəbidir”.  O dedi: “Əgər onlar mahiyyətcə, hərəkətdə, gücdə, səlahiyyətdə bərabərdirlərsə və üç şəxs və bir nəfərdirlərsə, necə ola bilər ki, biri digərinin səbəbi olsun? Ruhun da başqa bir şeyin səbəbi olması vacibdir; şifahi mübahisə müdriklərin etirafından kənardır” [11, s. 701].

Mətnin bu fraqmenti göstərir ki, Elxanın səfiri doktrinadakı fərqləri vurğulamaqdan çəkinməyə və bunun əvəzinə katolik ruhaniləri və kralları ilə ünsiyyəti asanlaşdıra biləcək ortaq xristian dəyərlərini vurğulamağa çalışmışdır. Tarixçi A.Q. Yurçenko monqolların diplomatiyada, xüsusən də Qızıl Orda hökmdarı Bərkə ilə Misir sultanı Bəybars arasındakı təmaslar zamanı dini təsirdən istifadəsini qeyd edir. Tədqiqatçının fikrincə, Cuçi Ulusunda İslamın rolu qəsdən şişirdilmişdir [16, s. 10].

Mənbədə “Pyotr və Pavel kilsəsi” adlandırılan və nə diplomatik, nə də kəşfiyyat məqsədləri üçün praktik olaraq zəruri olmayan Müqəddəs Pyotr bazilikasının görünüşünün təsviri (həvarinin məzarının qeyd edilməsi məhz bu abidənin olduğunu göstərir), Monqol səfirlərinin özlərinin yalnız diplomatlar deyil, xristianlar kimi pravoslav və katolik mədəniyyətlərinə olan marağından xəbər verir.

Fransa kralı IV Gözəl Filipplə görüşdə Elxanın elçisi ortaq xristian dəyərlərini də vurğulayaraq monarxdan şəhərin xristian ziyarətgahlarına tur sifariş etməsini xahiş etdi. Parisdə bir ay qaldıqları müddətdə səfirlik həmçinin universitetin tələbə heyəti (“13.000 ”) və orada tədris olunan fənlər (“kilsə elmlərini, yəni təhsili, eləcə də dünyəvi elmləri öyrənənlər, bütün Müqəddəs Yazıların təfsiri və izahını, hikməti, yəni fəlsəfəni və tibb, həndəsə, hesab, sfera və ulduzların öyrənilməsi ilə məşğul olan ritorikanı öyrənənlər və yazı ilə səylə məşğul olanlar”) haqqında məlumat verir [11, s. 704]. Həmçinin, onun (universitetin) saxlanması üçün vəsaitin haradan gəldiyi də bildirilir - kral xəzinəsindən.

Parisdən Rabban Sauma İngilis kralı I Eduard Lonqşanka məxsus Qaskoniyaya  səyahət etdi. Lakin kral Bizans imperatoru, Papa və Fransa kralından fərqli olaraq, Elxani səfirliyinə yalnız rəsmi qəbul verdi. Monqol səfirlərinin yerli xristian qalıqlarına baxmaq üçün icazə istəməsinə cavab olaraq kral hədiyyələr təqdim etdi və cavab verdi: “Kral Arquna və bütün Şərq oğullarına deyin: biz hər şeydən daha təəccüblü bir şey gördük, yəni: Frank torpaqlarında iki deyil, bütün xristianların inancı olan İsa Məsihin bir etirafı var” [11, s. 708]. Burada nəzakət nümayişini və İngilis kralının Hülakülərlə  ittifaqda maraqlı olmamasını görürük [11, s. 705].

Baxılan mənbənin xarakterik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Rabban Sauma heç vaxt görüşdüyü hökmdarların adlarını çəkmir: “basilevs”, “Fransa kralı”, “İngiltərə kralı”. P. Borboneyə görə, dini fərqlərə baxmayaraq, o, avropalı kimi “iddia edir” [17, s. 236].

Nestorianların və digər Şərq xristianlarının katolik Avropası ilə diplomatik əlaqələrdə iştirakı mədəniyyətlərarası qarşılıqlı əlaqənin başqa bir sahəsini - Şərq və Qərb xristianlığı arasında olduğunu göstərir. Həm Papa, həm də onun kardinalları, həm də Elxanın elçiləri Suriya xristianlarının katolik ayinlərində iştirakını məqbul hesab edirdilər. Bu, bu dövrdə müxtəlif xristian hərəkatları arasındakı qarşıdurmanın sonrakı əsrlərdəki qədər kritik olmaya biləcəyini göstərir.

Kostoqrızova S.E. “Mar Yabalahi və Rabban Saumanın tarixi” Yuan İmperiyası və Elxanilər dövlətində mədəniyyətlərarası qarşılıqlı əlaqələrin öyrənilməsi üçün mənbə kimi. Türkşünaslıq. 2023; 6 (3): 7-19.

İstifadə edilmiş resurslar:

1.https://bit.ly/4lJGC8Z

2.https://bit.ly/4uOz49a

Rus dilindən tərcümə:

Əsədov Seyyub Əsəd oğlu-Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta ümumtəhsil məktəbinin tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), “Elektron Təhsil” Respublika Müsabiqəsi, “Təhsildə ən yaxşı İnternet resursları” nominasiyası qalibi (2017-ci il), Respublika “Pedaqoji Mühazirələr”inin (2003-cü il III dərəcəli Diplom və 2019-cu il Tərifnamə) təltifçisi, Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi).