Dollar yaranmazdan əvvəl: Tarixin ilk pul böhranı

 Nikolay Sarapulov yazır ki,

Birinci? Bu işə ilk çinlilər başlamışalr.

Əvvəlcə kağız o qədər baha idi ki, onun bir parçası çox dəyərli idi.

Sonra kağız istehsalının dəyəri düşdü. Pul kütləvi şəkildə çap olunmağa başladı. Beləliklədə, inflyasiya başladı. ..

Elxan Keyxatu xanın (1291-1295)  dövründə kağız pulların tətbiqi və Sədr əd-dinin edam edilməsi ilə bağlı mənbə dəlilləri...

Çingiz xanın nəticəsi Elxan Keyxatu xanın  pul islahatı (1294) haqqında əsas məlumat mənbəyi XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid farsdilli  salnamələr, əsasən Rəşid əd-dinin, Vəssafın əsərləri və  tarixçi V.V. Bartoldun istifadə etdiyi sonrakı qaynaqlardır.

İslahat tərəfdarları tərəfindən istinad edilən Çin təcrübəsini təsvir edən Rəşid əd-din, Çin, İran və Qafqazdakı  hadisələr arasındakı əsas fərqləri vurğulayır:

“Çində gümüş dirhəmlər əvəzinə, suveren möhürü olan kağız pullar dövriyyəyə buraxılırdı və bütün xəzinə qızıl və gümüşü özündə cəmləşdirirdi”

[Rəşid əd-din. “Cami ət-təvarix].

Bu təcrübə pul dövriyyəsinin regional xüsusiyyətləri nəzərə alınmadan mexaniki olaraq Elxanilər dövlətində  həyata keçirildi.

Vəssaf kağız pulların tətbiq olunduğu anı qeyd edir və islahatın məcburi xarakterini vurğulayır:

“Heç kimin bu kağızlardan imtina etməyə cəsarət etməməsi və onları qəbul etməyənlərin dərhal edam edilməsi barədə fərman verildi”[Vəssaf. Fəthlər tarixi].

12 sentyabr 1294-cü ildə müasir Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan torpaqlarında ölüm hökmü altında kağız pulların istifadəsini tələb edən bir fərman verildi. Yeni əskinaslar əvvəllər regionun pul dövriyyəsinin əsasını təşkil edən gümüş və qızıl sikkələri əvəz etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu yeniliyin yerli əhali üçün ekzotik təbiətinə baxmayaraq, əskinasların özləri tam hüquqlu bir valyutanın bütün əsas xüsusiyyətlərinə malik idi: sabit nominallar, rəsmi simvollar və saxta pul istehsalına görə cəzalar...

Ölüm cəzasına baxmayaraq, iqtisadi təsir gözləniləndən fərqli oldu. Vassaf həmçinin bazarın reaksiyasını ətraflı şəkildə təsvir edir:

“Bir neçə gün ərzində insanlar qorxudan kağızları qəbul etdilər, lakin onlar üçün demək olar ki, heç nə ödəmədilər. Tacirlər mallarını satışdan çıxardılar, bazarlar boşaldı və şəhərlərdə heç bir ərzaq və ya təchizat tapılmadı” [Vəssaf].

Beləliklə, tarixi mənbələr yeni pul nominasiyasına uyğunlaşmaq əvəzinə ticarətin iflic olduğunu açıq şəkildə  göstərirlər.

Xüsusilə islahatın əsas təşəbbüskarı, Keyxatu xanın sarayında maliyyə siyasətini effektiv şəkildə idarə edən vəzir Sədr əd-din Əhməd Zəncaninin taleyi bunu açıq şəkildə göstərir. İslahatın süqutundan və xanın öldürülməsindən (1295) sonra yeni hökmdar Baydu xan (P.S. Baydu xan özünü 1295-ci ildə, Azərbaycanda, Qaraçala adlı yerdə elxan elan etmişdir) özünü “kağız eksperimentindən” açıq şəkildə uzaqlaşdırmaqda göstərdi.

 Rəşid əd-din bildirir:

“Kağızlar zülmkar elan edildi, ictimai meydanlarda yandırıldı və onları istehsal etmək üçün istifadə edilən çap maşınları məhv edildi” [Rəşid əd-din].

Sədr əd -dinin edamı salnamələrdə açıq şəkildə simvolik bir xarakter aldı.

Vəssaf bunu belə təsvir edir:

“Sədr əd- din kağız kimi yarıya qatlanmış və onurğası sındırılmışdı ki, hamı bu cür yeniliklərin necə bitdiyini bilsin”[Vəssaf].

Məhz bu islahat üçün vəzir xalqın yaddaşında “Kağız Sədr” ləqəbini qazandı ki, bu da hadisənin dərin sosial rezonansını və uzunmüddətli travmasını göstərir.

V.V. Bartold fars mənbələrindən məlumatları ümumiləşdirərək, islahatın uğursuzluğunun yalnız qısamüddətli siyasi deyil, həm də uzunmüddətli mədəni və iqtisadi nəticələri olduğunu vurğulayır:

“Keyxatu xanın dövründə pul eksperimentinin uğursuzluğu uzun müddət İran və Qafqaz əhalisinin ümumiyyətlə kağız pula olan etibarını sarsıtdı”

[Bartold V.V. Türküstanın mədəni həyatının tarixi].

1294-cü il təcrübəsi göstərdi ki, kağız pullar mürəkkəb institusional şərtlər toplusu - etimad, vergi sistemi və sabit inzibati təcrübələr olmadan fəaliyyət göstərə bilməz. Metal valyutaya yönəlmiş cəmiyyətə pul valyutasını zorla daxil etmək cəhdi iqtisadi çöküşə və siyasi qeyri-sabitliyə səbəb olar. Sədr əd-dinin simvolik edamı bu təcrübəni regionun kollektiv yaddaşında möhkəmləndirdi ki, bu da XX  əsrin əvvəllərinə qədər Qafqazda kağız pula qarşı davamlı inamsızlığı izah edir.

Mənbə: https://bit.ly/4smlecZ

Rus dilindən tərcümə:

Əsədov Seyyub Əsəd oğlu-Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta məktəbin tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), “Elektron Təhsil” Respublika Müsabiqəsi, “Təhsildə ən yaxşı İnternet resursları” nominasiyası qalibi (2017-ci il), Respublika “Pedaqoji Mühazirələr”inin (2003-cü il III dərəcəli Diplom və 2019-cu il Tərifnamə) təltifçisi, Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi).