Tarix dərslərində şəxsiyyətlərin bioqrafiyasından istifadə

 Pedaqoji-metodiki məqalə:

Giriş

Müasir məktəbin ən mühüm problemlərindən biri tədrisə qarşı şagirdlərin motivasiyasının zəif olmasıdır. Bu problem xüsusilə tarix fənnində özünü göstərir -çünki tarix çox zaman soyuq faktlar, tarixlər və hadisələr yığını kimi qavranılır. Halbuki tarix, əslində, insanların həyat hekayələrindən ibarətdir. Tarixi şəxsiyyətlərin bioqrafiyasından dərslərdə ustalıqla istifadə etmək həm mövzunu canlılaşdırır, həm də şagirdlərdə dərin bir motivasiya yaradır.

Pedaqoji tədqiqatlar göstərir ki, tarix dərslərinin motivasiya mərhələsi düzgün qurulmadıqda şagirdlər mövzuya maraq göstərmir. Metodik vəsaitlərdəki mövcud motivasiya nümunələri isə çox vaxt formal xarakter daşıyır və müəllimə real kömək etmir. Bu boşluğu doldurmağın ən təsirli yollarından biri tarixi şəxsiyyətlərin bioqrafiyasından fəal istifadədir.

Bioqrafik yanaşmanın pedaqoji əsasları

Tarix tədrisində bioqrafik yanaşma dedikdə, şəxsiyyətin həyat hekayəsini, motivlərini, düşüncə tərzini və qərar vermə proseslərini tədris materialı kimi istifadə etmək başa düşülür. Bu yanaşma bir neçə pedaqoji prinsipə əsaslanır:

1)Şəxsiyyətlə özəlləşmə: Şagirdlər mücərrəd anlayışlar yerinə real bir insanın hekayəsi ilə tanış olduqda tarixi hadisələri daha yaxşı mənimsəyirlər.

2)Empatiya inkişafı: Tarixi şəxsiyyətin çətinliklərini, seçimlərini və motivlərini anlamaq şagirdlərdə empatiya qabiliyyəti formalaşdırır.

3)Etik düşüncə: Böyük şəxsiyyətlərin həyatında həm müsbət, həm mənfi cəhətlərin mövcud olması şagirdlərə tənqidi düşüncə bacarığı qazandırır.

4)Rəhbərlik nümunəsi: Şəxsiyyətin iradəsi, əzmi və məqsədyönlülüyü şagirdlər üçün ilham mənbəyinə çevrilir.

Beynəlxalq pedaqoji tədqiqatlar da bu cür yanaşmanın effektivliyini təsdiqləyir. Tarix müəllimlərinin bioqrafiya ilə tədris haqqında aparılan araşdırmaları göstərir ki, tarixin  öyrənilməsinin ən təsirli yolu insanların hekayələri vasitəsi ilə öyrənilmədir. Böyük sosial, iqtisadi və siyasi qüvvələr belə, insanların fəaliyyəti vasitəsilə şagird şüurunda canlanır.

Azərbaycan tarixinin  tədrisində şəxsiyyət örnəkləri

Azərbaycan tarixi dərsliklərində  tarixi şəxsiyyətlərə xüsusi yer ayırır. Kurikulum çərçivəsində şagirdlərdən dövlətlərin yaranmasında tarixi şəxsiyyətlərin -İranzunun, Tomirisin, Atropatın, Oroysun və digərlərinin rolunu dəyərləndirmək tələb olunur. Bu şəxsiyyətlər sadəcə ad kimi yox, müəllim tərəfindən onların motivasiyası, qərarları və dövrlərinin şəraiti ilə birlikdə təqdim edildikdə dərs həyata qovuşur.

Məsələn, VII sinif Azərbaycan tarixi dərslərində Babək obrazı şagirdlər üçün güclü bir motivasiya mənbəyi ola bilər. Lakin bunun üçün müəllim Babəki yalnız tarixi fakt kimi deyil, canlı bir insan kimi - onun nəyə inandığını, nə üçün mübarizə apardığını, hansı ağır şəraitdə qərar verdiyini  şagirdlərə aydın izah etməlidir. Bu zaman şagird passiv dinləyicidən fəal düşünən subyektə çevrilər.

Bioqrafiyanın motivasiyadakı rolu

Şəxsiyyətin bioqrafiyası tarix dərslərinin motivasiya mərhələsinin ən güclü vasitələrindən biridir. Motivasiya mərhələsinin müvəffəqiyyəti bir neçə amildən asılıdır:

1. İdentifikasiya effekti

Şagirdlər öz həyatları ilə tarixi şəxsiyyətin həyatı arasında bağlantı qurduqda dərsi özününkü kimi qəbul edirlər. Böyük tarixi şəxsiyyətlər də bir vaxtlar gənc olmuş, çətinliklərlə üzləşmiş, qorxmuş, lakin öz seçimləri ilə tarixin istiqamətini dəyişə bilmişlər. Bu həqiqəti şagirdlərə çatdırmaq onlarda güclü motivasiya yaradır.

2. Narrativ yanaşma

İnsan beyni faktlardan çox hekayələri yadda saxlayır. Bioqrafik hekayə formatında verilən tarixi materiallar  şagirdlərin uzunmüddətli yaddaşına daha dərindən həkk olunur. Müəllimin şəxsiyyətin həyat hekayəsini canlandıran, emosional yük daşıyan şəkildə danışması dərsin motivasiya gücünü xeyli artırır.

3. Mənəvi dəyərlərin aşılanması

Tarix tədrisinin əsas məqsədlərindən biri şagirdlərə milli mənlik şüuru, vətənpərvərlik hissi və əxlaqi dəyərlər aşılamaqdır. Tarixi şəxsiyyətlərin -Şah I İsmayılın, Nizami Gəncəvinin, Babəkin, Nəsrəddin Tusinin həyat və fəaliyyəti bu baxımdan misilsiz bir mənbədir. Şagird bu şəxsiyyətləri nümunə kimi götürdüdə, tarix dərsi yalnız keçmişi öyrənmək deyil, gələcəyə istiqamət tapmaq məkanına çevrilir.

Metodik tövsiyələr

Müəllim bioqrafik yanaşmadan dərsdə effektiv istifadə etmək üçün aşağıdakı metodlara müraciət edə bilər:

-Müqayisəli bioqrafik esse: İki tarixi şəxsiyyətin həyatının müqayisəsi şagirdlərə eyni dövrün müxtəlif perspektivlərini görməyə imkan verir. Məsələn, eyni dövrdə yaşayan iki lider - biri islahatçı, digəri mühafizəkar - müqayisə edilərək dövrün əsas ziddiyyətləri aydınlaşdırıla bilər.

-Rollu oyunlar: Şagirdlər tarixi şəxsiyyətin mövqeyini qəbul edərək onun adından mühakimə yürütdükdə həm anlayışları daha yaxşı mənimsəyir, həm də kritik düşüncə bacarıqları inkişaf edir. Bu metod şagirdlərin fəallığını kəskin artırır.

-Sual-cavab müzakirəsi: “Bu şəxsiyyət niyə belə seçim etdi? Siz onun yerində olsaydınız, nə edərdiniz?” kimi suallar şagirdləri tarixi şəxsiyyətin motivasiyasını dərindən düşünməyə sövq edir.

-Vizual materiallar: Şəxsiyyətin portretləri, tarixi yerlər, onunla bağlı film fraqmentləri bioqrafik öyrənməni daha canlı edir. Vizual materiallar mücərrəd tarixi şəxsiyyəti şagirdin gözündə real bir insana çevirir.

-Şifahi tarix layihəsi: Şagirdlər yaşlı nəsil nümayəndələri ilə müsahibə apararaq “canlı tarix” yaradır. Bu metod tarixi şəxsiyyətin motivasiyasını anlamaqla yanaşı, şagirdlərdə empatiyanı da gücləndirir.

Mümkün çətinliklər və onların həlli

Bioqrafik yanaşmanın müəyyən məhdudiyyətləri də mövcuddur. Birincisi, böyük şəxsiyyətlərin həyatı mürəkkəbdir - onlarda həm müsbət, həm mənfi cəhətlər var. Yalnız müsbət cəhətlərin təsviri qeyri-elmi bir yanaşmadır; şagirdlər isə bəzən nümunə götürdükləri  şəxsiyyətin mənfi tərəflərindən də təsirlənə bilərlər. Buna görə müəllim şəxsiyyəti bütövlükdə, dövrünün şəraiti ilə əlaqəli olaraq dəyərləndirməlidir.

İkincisi, “böyük şəxsiyyət” anlayışına həddən artıq vurğu tarixi proseslərdə xalq kütlələrinin rolunu arxa plana keçirə bilər. Bu baxımdan bioqrafik yanaşma digər tədris üsulları - sosial-iqtisadi təhlil, xəritə işi, sənəd analizi ilə birlikdə tətbiq edilməlidir.

Nəticə

Tarix dərslərində şəxsiyyətlərin bioqrafiyasından istifadə yalnız tarixi bilik ötürməyin deyil, şagird şəxsiyyətini formalaşdırmanın güclü bir vasitəsidir. Tarixi şəxsiyyətin motivasiyası, seçimləri, çətinlikləri şagirdin öz həyatına bir güzgü tutur. Bu proses şagirddə yalnız vətənpərvərlik deyil, analitik düşüncə, empatiya, mənəvi dözümlülük kimi universal insani dəyərlər formalaşdırır.

Müəllimin başlıca vəzifəsi isə kursun materiallarından şagirdə ən çox tərbiyəvi təsir göstərəcək nümunələri seçib onlara inandırıcı, emosional formada çatdırmaqdır. Tarixi şəxsiyyətin həyatı düzgün təqdim edildikdə tarix dərsi yalnız keçmişi öyrənmə yeri deyil, gələcəyə ilham mənbəyi olur.

İstifadə edilmiş resurslar:

1.Tanış olaq. wordpress.com “Pedaqoji təcrübə: tarix dərslərində motivasiya mərhələsi” (2016)

2.Metodiki tövsiyyə.blogspot.com  “Tarix tədrisinin tərbiyə məqsədi” (2015)

3.Muallim.edu.az  “Dərsdə əsas diqqət şagird şəxsiyyətinin formalaşmasına yönəlməlidir” (2025)

4.American Historical Association .”Biography and autobiography in the teaching of history and social studies”.

5.American Historical Association. “Teaching history the jld-fashioned way -through biography”.

6. egyankosh.ac.in  “Pedagogy of history: teaching-learning process in history”.

Müəllif:

Əsədov Seyyub Əsəd oğlu-Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta ümumtəhsil məktəbinin  tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), “Elektron Təhsil” Respublika Müsabiqəsi, “Təhsildə ən yaxşı İnternet resursları” nominasiyası qalibi (2017-ci il), Respublika “Pedaqoji Mühazirələr”inin (2003-cü il III dərəcəli Diplom və 2019-cu il Tərifnamə) təltifçisi, Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi).

Məqalənin mənbəyi:

https://multiurok.ru/files/tarix-d-rsl-rind-s-xsiyy-tl-rin-bioqrafiyasindan-i.html