IX əsr iraqlı alim: Əl-Cahiz

 “776-869-cu illərdə yaşamış alim Əl-Cahiz, 850-ci ildə Bağdadda səhra kərtənkələlərinin yırtıcılardan qorunmaq üçün dəri rənglərini dəyişdirdiyini müşahidə etmişdir. Bu əfsanəvi Afro-Ərəb polimant müasir biologiya meydana gəlməzdən çox əvvəl mövcudiyyət uğrunda amansız mübarizəni sənədləşdirmişdir. Onun əlyazmaları ətraf mühitin təzyiqinin canlıları dəyişməyə və ya yox olmağa məcbur etdiyini təsvir edir. Bioloji mexanizmlər tamamilə dəqiqdir və bu qədim kəşf bütün kəşflər tarixini sorğu altına alır”.

IX əsrdə İraqda yazılmış tək bir əlyazma müasir biologiyanın əsaslarını ehtiva edir. Abbasi Qızıl dövrünün alimi olan Əl-Cahiz, təbiət dünyasını öz dövrünün teoloji məhdudiyyətlərinə meydan oxuyan bir aydınlıqla sənədləşdirməyə başlamışdır.

O, Bəsrənin qaynayan bazarlarında və sakit kitabxanalarında çalışır, diqqətini heyvanlara aid kitablara (“Kitab əl-Həyvan”) yönəldirdi. Bu, sadəcə mif və əfsanələrin ən yaxşı nümunəsi deyildi.

Mətn, alimlərin ümumiyyətlə XIX əsrə aid etdiyi mövcudluq mübarizəsini təsvir edir. Əl-Cahiz hər bir canlı varlığın resurslar və yaşamaq uğrunda davamlı bir müharibədə olduğunu müşahidə etmişdir.

O, iqlim və qida mövcudluğu kimi ətraf mühit amillərinin növlərin zamanla fiziki xüsusiyyətlərini necə dəyişdirdiyinə diqqət yetirmişdir. Bu müşahidə fəlsəfi fərziyyələrə deyil, empirik tədqiqatlara əsaslanırdı.

Onun əsərlərində bir detal diqqət çəkir, burada o, ağcaqanadların və çəyirtkələrin təbii yırtıcılardan qaçaraq sərt səhra istiliyinə necə uyğunlaşdıqlarını təsvir edir. O, uyğunlaşa bilməyənlərin sadəcə mövcudluğunun sona çatdığını qeyd edir.

Onun nəzəriyyələri hətta ətraf mühitin insan dərisinin rənginə və fiziki quruluşuna təsirinə də toxunur. O, coğrafiyanın zamanla populyasiyanın biologiyasının mahiyyətini formalaşdırdığını iddia edirdi.

Onun məntiqinin incəliyi, güclülərin tarazlıq naminə zəiflərə hakim olduğu tsiklik sistem adlandırdığı qida zəncirinin dərindən başa düşülməsini göstərir.

Müasir tarixçilər hələ də bu biliklərin nə qədərinin Bağdadın monqol mühasirəsi zamanı itirildiyini və ya sadəcə sonrakı kəşflər tərəfindən kölgədə qaldığını mübahisələndirirlər. Onun işi ilə sonrakı təkamül nəzəriyyəsi arasındakı paralellər danılmazdır.

Görəsən Əl-Cahizin hələ tam tərcümə olunmamış və ya başa düşülməmiş daha nə qədər inqilabi ideya yazdığı maraqlıdır. Bu unudulmuş səhifələri yenidən kəşf etdikcə qədim elmin sərhədləri dəyişməyə davam edir.

Qeyd: Əl-Cahiz həqiqətən görkəmli bir alim olmuş və təbiət haqqında dəyərli müşahidələr qeyd etmişdir, lakin onun “təkamülü kəşf etdiyi” iddiası tarixçilər tərəfindən mübahisəlidir.

#ƏlCahiz #ElmTarixi #Qədimİraq #TəkamülBiologiyası #AbbasilərXilafəti

The text is in English:

A single manuscript written in ninth century Iraq contains the foundation of modern biology. Al-Jahiz, a scholar of the Abbasid Golden Age, began documenting the natural world with a clarity that defied the theological constraints of his era.

He worked in the bustling markets and quiet libraries of Basra, focusing his attention on the Book of Animals, or Kitab al-Hayawan. This was no mere bestiary of myths and legends.

The text describes the struggle for existence, a concept that scholars usually attribute to the nineteenth century. Al-Jahiz noticed that every living being is locked in a permanent war for resources and survival.

He observed how environmental factors like climate and food availability forced species to change their physical traits over successive generations. The observation was based on empirical study, not just philosophical speculation.

One concrete detail stands out in his writing, where he discusses how mosquitoes and locusts adapt to survive the harsh desert heat while avoiding their natural predators. He noted that those who fail to adapt simply cease to exist.

His theories even touched on the influence of the environment on human skin color and physical constitution. He argued that geography shaped the very essence of a population's biology over time.

The sophistication of his logic suggests a deep understanding of the food chain, which he described as a circular system where the strong dominate the weak for the sake of balance.

Modern historians still debate how much of this knowledge was lost during the Mongol Siege of Baghdad or simply overshadowed by later European discoveries. The parallels between his work and later evolutionary theory are undeniable.

We are left to wonder how many other revolutionary ideas were penned by Al-Jahiz that have yet to be fully translated or understood. The boundaries of ancient science continue to shift as we rediscover these forgotten pages.

#AlJahiz #HistoryOfScience #AncientIraq #EvolutionaryBiology #AbbasidCaliphate

Mənbə: https://bit.ly/4wJLIqK

Rus dilindən tərcümə:

Əsədov Seyyub Əsəd oğlu-Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta ümumtəhsil məktəbinin  tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), “Elektron Təhsil” Respublika Müsabiqəsi, “Təhsildə ən yaxşı İnternet resursları” nominasiyası qalibi (2017-ci il), Respublika “Pedaqoji Mühazirələr”inin (2003-cü il III dərəcəli Diplom və 2019-cu il Tərifnamə) təltifçisi, Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi).