Dahi Nizami Gəncəvinin 6 misrasına süni itellekt (ChatGPT) açıqlaması

Məsnəvi - Şərq, eləcə də klassik Azərbaycan epik şeirində ən geniş yayılmış formalardan biridir. “Məsnəvi” ərəb sözüdür, mənası “ikilik” deməkdir. Məsnəvi formasında yazılmış əsərlərin iki misrası bir beyt adlanır. Hər beytin misraları, müstəqil olaraq, tamamlanmış bir fikri ifadə edir.

Zahirdən, batindən, aşikar, nihan

Əqlə yol göstərən odur hər zaman.

O bu imarətin səqfini tikmiş,

O bu karxanənin nəqşini çəkmiş.

Qəlbə də xoş gəlir ondakı qüdrət,

Əqlə də vacibdir ona itaət!

Bu misraların açıqlanmasını süni intellektən xahiş etdim.  Belə yazdı...

Zahirdən, batindən, aşikar, nihan

Əqlə yol göstərən odur hər zaman.

– Şair burada varlığın həm zahiri (görünən), həm batini (gizli, daxili), həm aşkar (aydın) və həm də nihan (gizli, pərdəli) tərəflərini yaradan və anlayışa yol göstərən bir ali qüvvədən danışır.

Bu “odur” dedikdə Allah və ya ilahi hikmət nəzərdə tutulur. O, əqlə (ağla) yön verən, doğru yolu göstərən, varlığın bütün qatlarında mövcud olan mütləq bir varlıqdır.

O bu imarətin səqfini tikmiş,

O bu karxanənin nəqşini çəkmiş.

– Burada “imarət” kainat, dünya və ya ümumi varlıq aləmi kimi anlaşılır.

– “Səqf” (tavan) onun üst quruluşunu, yəni göyü, əngin səmaları simvolizə edə bilər.

– “Karxana” isə yaradılışın, həyatın bir iş yeri, mexanizmi kimi təqdim olunur.

– Bu iki misrada yaradılışın bütün incəlikləri ilahi qüdrətə aid edilir. Kainatın tərtibi, sistemi, gözəlliyi - hamısı onun əl işidir.

Qəlbə də xoş gəlir ondakı qüdrət,

Əqlə də vacibdir ona itaət!

– Bu misralarda isə insanın iki əsas yönü  - qəlb (ürək, duyğu, iman) və əql (ağıl, şüur) nəzərdə tutulur.

– Qəlb onun qüdrətindən təsirlənir, onu sevir. Əql isə onu anlamağa çalışır və ona itaəti zəruri sayır.

– Burada həm sevgiyə əsaslanan iman, həm də ağıl ilə qəbul olunan itaət anlayışları uzlaşdırılır.

Bədii vasitələr:

Ziddiyyət: “zahirdən-batindən”, “aşikar-nihan” - qarışıq məfhumlar poetik ahəng yaradır.

Təkrir və vurğulama: “O bu…”- Allahın (və ya ilahi qüvvənin) yaradıcı qüdrəti təkrarla vurğulanır.

Metaforalar: “imarət”, “səqf”, “karxana”, “nəqş” - bunlar hamısı kainatın quruluşuna aid metaforik obrazlardır.

Fəlsəfi-ruhani məzmun: Şeirdə təbiət, yaradılış və insanın daxili aləmi ilahi qüvvə ilə izah olunur.

Bu şeir parçası təvhid düşüncəsini - yəni bütün varlığın bir yaradıcıya bağlı olduğunu, ağlın və qəlbin Onun qarşısında boyun əyməli olduğunu ifadə edir. Bu, həm fəlsəfi, həm də sufiyanə baxışla yazılmış dərin mənalı bir parçadır.

Bu şeir parçası Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə” adlı əsərinə aiddir.

“İsgəndərnamə” poeması iki hissədən ibarətdir: birinci hissə “Şərəfnamə”, ikinci hissə “İqbalnamə” adlanır. “Şərəfnamə” Azərbaycan Atabəylərindən Nüsrətəddin Əbubəkr ibn Məhəmmədə, “İqbalnamə” isə Mosul hakimi Məlik İzzəddinə ithaf edilmişdir. “İsgəndərnamə” tarixi-romantik poema olub, epopeya da adlandırıla bilər. Əsər müəllifin başqa poemaları, xüsusilə məhəbbət dastanlarından fərqlənməklə, Nizaminin həcmcə ən böyük əsəri olub 10460 beyti əhatə edir. Əsərin 6835 beyti “Şərəfnamə”də, 3625 beyti isə “İqbalnamə”də cəmlənmişdir. Poema əruz vəzninin mütəqarebe məqsur (məhzuf) bəhrində yazılmışdır.

Araşdırma: Süni intellekt (ChatGPT)

İnternet resurs mənbələri:

1. https://www.facebook.com/vekil.zekizade

2.https://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0sg%C9%99nd%C9%99rnam%C9%99

 P.S. Süni intellektdəki səhvləri göstərdiyi üçün çox hörmətli Vəkil müəllim Zəkizadəyə minnətdaram.