İqlim və ya müharibə deyil: zəif şəbəkələşmə (“netvorkinq”) neandertalları öldürdü

 (P.S.“Netvorkinq” - şəbəkələşmə təcrübə mübadiləsi aparmaq, müştəri, tərəfdaş tapmaq və ya işləmək üçün peşəkar və şəxsi əlaqələr şəbəkəsi qurmaq prosesidir. Bu, birdəfəlik tədbir deyil, etimada, qarşılıqlı dəstəyə və əlaqələrin miqdarına deyil, keyfiyyətinə əsaslanan uzunmüddətli bir prosesdir. Əsas prinsip “necə faydalı ola bilərəm?”dir).

İllərdir antropoloqlar güclü əcdadlarımızın nəyin məhv etdiyini müzakirə edirdilər - qəfil soyuqlar və ya aqressiv Homo sapiensin gəlişi. Kanadalı alimlərin yeni bir araşdırması bunun daha çox sadə olduğunu göstərir: bizi güclü sosial şəbəkə xilas etdi, Neandertallar isə regional təcridlə mübarizə aparırdılar. Neandertallar Avrasiyada yüz minlərlə il ərzində inkişaf etmişlər. Onlar sərt şəraitə uyğunlaşmış, meqafaunada ovçuluqla məşğul olmuş  və ümumiyyətlə özlərini qitənin qanuni sahibləri kimi hiss etmişlər. Lakin təxminən 40.000 il əvvəl onlar (təkamül standartlarına görə) sürətlə yox oldular. Niyə?

İndiyə qədər elm iki əsas nəzəriyyə arasında qalıb. Birincisi iqlimdir: Dəniz İzotopu Mərhələsi 3-ün (MIS 3) sonuna doğru iqlim çox qeyri-sabitləşdi və neandertallar sürətlə dəyişən mənzərəyə uyğunlaşa bilmədilər. İkincisi isə rəqabətdir: əcdadlarımız Homo sapiens Avropaya enib və “əmiuşağılarını” ən yaxşı ov yerlərindən məharətlə sıxışdırıb çıxarıblar (birbaşa qarşıdurmaların da iştirak etdiyi irəli sürülüb). Bu iki amil populyar elmi məqalələrdə tez-tez qarşılıqlı olaraq istisna kimi təqdim olunur, lakin Monreal Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən aparılan son araşdırma sübut edir ki, bu “qatillərdən” heç biri bu vəzifəni təkbaşına yerinə yetirə bilməzdi.

Professor Ariane Burkenin rəhbərlik etdiyi bir qrup alim problemə yeni bir baxış bucağından yanaşmaq qərarına gəldi. Fosilləri (daılaşmış qalıqlar) araşdırmaq əvəzinə, onlar rəqəmsal ekologiyaya müraciət etdilər. Bu metod, adətən, qlobal istiləşmə qarşısında nadir heyvan növlərinin harada yaşaya biləcəyini proqnozlaşdırmaq üçün qoruma biologiyasında istifadə olunur. Alimlər riyazi modellərdən (yaşayış mühitinə uyğunluq modelləri adlanır) istifadə etdilər və onları 60.000 ilə 35.000 il əvvəl Avropada neandertal və sapiens yaşayış yerləri haqqında arxeoloji məlumatlarla təmin etdilər. Daha sonra bu məlumatları yalnız orta temperaturları deyil, həm də ətraf mühitin dəyişkənliyini nəzərə alaraq ətraflı paleoiqlim xəritəsinə yerləşdirdilər. 

“Quaternary Science Reviews” jurnalında dərc olunan nəticələr, yox olmanın əsas səbəbinin məkan dayanıqlığının, daha doğrusu, onun olmamasının olduğunu açıq şəkildə göstərdi. Sadə dillə desək, yaşamaq böhran dövrlərində qonşulara etibar etmək qabiliyyətindən asılı idi. Məlum oldu ki, Homo sapiensin yaşayış yerləri bir-biri ilə yaxşı əlaqəli idi. Əcdadlarımız geniş əlaqə şəbəkələri yaratmışdılar. Çətin günlər gələndə (və iqlim kəskin soyuqlar və qəfil istilər arasında dəyişəndə) sapienslər müttəfiq qəbilələrə qoşula bilərdilər. Onlar heyvanların miqrasiyası haqqında məlumat mübadiləsi aparır, resursları bölüşür və digər qəbilələrin ərazilərinə müvəqqəti giriş əldə edirdilər. Bu, onların etibarlı “təhlükəsizlik şəbəkəsi” idi.

Lakin neandertalların, xüsusən də Mərkəzi və Şərqi Avropadakıların, zaman şəbəkəsi daha pis idi. Onların populyasiyaları parçalanmış halda idi. Əlbəttə ki, arxeoloji tapıntılar neandertalların da alətlər mübadiləsi apardıqlarını və əlaqələr saxladıqlarını təsdiqləyir, lakin onların regional şəbəkələri çox zəif və kövrək olmuşdur. İqlim böhranı baş verdikdə, bu təcrid olunmuş yerli qruplar özləri tək qalmışlar. Heç bir kömək olmadığı üçün onlar bir-birinin ardınca səssizcə yoxa çıxdılar.

Maraqlı bir istisna Priney yarımadasıdır (müasir İspaniya və Portuqaliya). Model göstərdi ki, neandertalların “qalaları” ən sıx bağlı olan yerlər məhz orada idi və bu bölgə onların son sığınacağına çevrilmişdi. Lakin nəticədə sapienslərin gəlişi o dövrdə demoqrafik cəhətdən həssas olan bu populyasiyaya ciddi stress yaratdı. Bu ərazilərdə iki növün qarşılıqlı təsiri həm rəqabəti, həm də bəzən cütləşməni əhatə edirdi, lakin neandertallar vəziyyəti dəyişə bilmədilər.

Biz Homo sapiensin inanılmaz mücərrəd düşüncə və ya hansısa novator ilkin silah sayəsində planeti fəth etdiyi fikri ilə eqomuzu sığallamağa öyrəşmişik. Amma görünür, Buz dövründə müasir korporativ reallıqlara şübhə ilə bənzəyən qaydalar işləyirdi. Ən güclü, ən şaxtaya davamlı və ya ən əzələli olan sağ qalmır - ən faydalı əlaqələri olan sağ qalır. Hətta Daş dövründə belə əlaqələr hər şeyə gərəkli imiş...

Mənbə: https://bit.ly/4sSjHdt

Rus dilindən tərcümə:

Əsədov Seyyub Əsəd oğlu-Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta ümumtəhsil məktəbinin  tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), “Elektron Təhsil” Respublika Müsabiqəsi, “Təhsildə ən yaxşı İnternet resursları” nominasiyası qalibi (2017-ci il), Respublika “Pedaqoji Mühazirələr”inin (2003-cü il III dərəcəli Diplom və 2019-cu il Tərifnamə) təltifçisi, Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi).