Robotların insanları işdən çıxardığı gün

Mixael Laytman yazır...

Proqnozlara görə, dünya artıq 2035-ci ildə tanınmaz dərəcədə dəyişəcək. Yaxın gələcəkdə baş verəcək dəyişikliklər isə öz sürəti və radikallığı ilə diqqəti cəlb edir.

Dünya İqtisadi Forumunun məlumatına görə, biz dördüncü sənaye inqilabını yaşayırıq. Bu, əmtəə istehsalçılarının, distribyutorlarının və istehlakçılarının vahid şəbəkədə birləşməsini nəzərdə tutur. İqtisadiyyatın bütün sahələrində çoxlu sayda insanı işdən azad edən avtomatlaşdırılmış və robotlaşdırılmış komplekslərin tətbiqi əsasdır. Son vaxtlara qədər belə görünürdü ki, bu və ya digər peşəyə yiyələnib bütün ömrün boyu işləyə bilərsən. Ancaq bir neçə ildən sonra kompüterlər, robotlar və maşınlar əksər taksi, avtobus və yük maşını sürücülərini əvəz edəcək.

İşəgötürənlərin kassirlərə, ofisiantlara, bank işçilərinə, sənayedə, tikintidə, kənd təsərrüfatında işləyən əksər işçilərinə ehtiyacı olmayacaq. Avtomatlaşdırılmış sistemlərə xidmət göstərmək üçün məhdud personal kifayət edəcəkdir.

Dünya Bankının məlumatına görə, yaxın onillikdə əmək bazarına daxil olacaq milyard gəncin yalnız 40%-i iş tapa biləcək. Təkcə Çində iş yerlərinin 70%-dən çoxu ixtisar edilmə riski altındadır. İnkişaf etmiş ölkələrdə isə işləyənlərin 60%-ə qədərinin ixtisar ediləcəyi gözlənilir. Artıq dəyişikliklər gəlir. Beləliklə, robotlar artıq Apple zavodlarında altmış mindən çox işçini əvəz edib. Amazon kassiri olmayan supermarketlər şəbəkəsi açır.

Martin Ford “Robotlar Gəlir” kitabında robotlaşmanın nəyə gətirib çıxardığını əsaslandırılmış izahatını verir. Robotlar demək olar ki, bütün sahələrdə insanları əvəz edir. O cümlədən tibb, təhsil, hüquq və jurnalistika - burada yaxın vaxtlara qədər bir insanı əvəz etməyin mümkün olmadığına inanılırdı. Yaxın vaxtlara qədər “Gartner” şirkətinin elmi proqnozları bizə fantastik görünürdü: Dünya insanların “ağıllı evlərdə” yaşayacağı “ağıllı şəhərlər” sisteminə qoşulacaq. Kompüterlər və digər qurğular informasiya və idarəetmə əmrlərini insan təması olmadan bir-birinə ötürərək, ticarət və xidmət sektorunda çalışan çoxlu sayda insanı sıxışdırıb çıxaracaq.

Bu gün iş əksər insanlar üçün ikinci evə çevrilib. Maaş almaq bizə səhər tezdən durmağa, işə getməyə, çörəkpulu qazanmağa stimul verir. Dördüncü sənaye inqilabı bizim gəlirlərimizi necə dəyişəcək, maaşlar necə olacaq? Daha sadə dillə desək, necə və nə ilə yaşayacağıq?

Ən əsası insanlar arasındakı münasibətlərdir

Əlbəttə ki, bir müddət çətin suallardan qaça və ən yaxşısına ümid edə bilərsiniz. Beləliklə, ABŞ-ın yeni prezidenti Donald Tramp Amerikanı əvvəlki əzəmətinə və eyni zamanda əvvəllər üçüncü dünya ölkələrinə köçürülmüş milyonlarla iş yerini qaytaracağını vəd edir. Digər ölkələrdə insanlar iqtisadi və sosial siyasətdə dəyişikliklərə ümid etməkdə davam edirlər.

Lakin inkişaf meylləri amansızdır, dünya istənilən halda qlobal işsizliyə məruz qalacaq. İnsan təbiəti hələ də eqoist olaraq qaldığından, eqoizmin böyüməsi qaçılmaz olaraq bizi seçim qarşısında qoyacaqdır. Üstəlik, görünən odur ki, hər iki yol bizə yaxşı məlumdur: ya Karl Marksa görə sosialist transformasiyaları, ya da Hitler Almaniyasını modelləşdirən nasist rejimi.

M.Laytman iddia edir ki, insan cəmiyyətinin inkişafının əsası elm və iqtisadi tərəqqi deyil, hər şeydən əvvəl insan münasibətlərinin inkişafıdır.

Əgər belədirsə, pul, sərvət, güc, hətta xoşbəxtlik münasibətlər prizmasından qəbul edilir. İnsanlar görünməz bir əlaqə və münasibətlər şəbəkəsi ilə bağlanır, ondan mücərrəd olmaq mümkün deyil. Çünki insan cəmiyyətin bir parçasıdır.

Tarixi formasiyalar - köləlik, feodalizm, kapitalizm arasındakı fərqi düşünün? İlk növbədə, onların əsasını təşkil edən insan münasibətləri şəklində. Qul - ağa, kəndli - feodal, fəhlə - kapitalist - bu ictimai münasibətlər formaları ailəyə qədər həyatın bütün sahələrinə nüfuz etdi. Sərvət, güc - bunlar sadəcə cəmiyyəti idarə etməyə kömək edən alətlərdir. Onların müstəqil dəyəri yoxdur, ancaq insanlara sosial münasibətlərin iyerarxiyasını qurmağa kömək edir. Əslində biz sosial status və onların bizə verdiyi şərəf kimi çox pul və ya güc istəyirik. Ən çox da biz sosial tanınma istəyirik. Cəmiyyətin inkişafı, hamımız bir sistemin parçası olana qədər aramızdakı əlaqələri genişləndirildi və çətinləşdirildi. Qloballaşma insan təkamülünün təbii  nəticəsidir. Biz daim genişlənmək üçün çalışmışıq. Torpaqların, dövlətlərin, bazarların zəbt edilməsi - bütün bunlar insan cəmiyyətinin inkişaf mərhələləridir.

Qloballaşmanın mənfi tərəfi gördüyümüz mənfi inkişaf meylləridir. Bu gün bizim genişlənmək üçün başqa yerimiz yoxdur, yalnız münasibətlərimizin mahiyyətini dəyişmək qalır.

Yeni fəaliyyət sahəsi

Nə üçün biz kütləvi robotlaşmadan narahatıq? Robotlar bütün işləri görsünlər və biz onların əməyinin nəticələrindən həzz alaq.

Bütün insanlar ehtiyaclarını ödəmək üçün müəyyən bir məbləğ, qeyd-şərtsiz əsas gəlir əldə edəcəklər. Artıq bir çox iqtisadçılar, dövlət məmurları belə təklifləri müzakirə edir, hətta sadə vətəndaşlar arasında sorğular da keçirilir. 2016-cı ildə bəzi Avropa ölkələrində əsas gəlirlərlə bağlı qanun layihələri parlamentlərə təqdim edilib.

Narahatlıq insanda cavabı olmayan suallardan yaranır

İnsanların işləmədiyi cəmiyyətin taleyi necə olacaq? Necə inkişaf edəcək? Hər bir insan istər-istəməz düşünür: Mən nə edəcəm? Nəyə can atmalıyam? Uşaqları necə böyütməli, onlara nə öyrətməli? Biz mahiyyət etibarı ilə yeni formasiyaya daxil oluruq və biz yeni sosial infrastruktur yaratmalı, insanlar arasında yeni münasibətlər qurmalı olacağıq. Bunun üçün bizə bəşər təhsilində misli görünməmiş bir inqilab etmək lazım gələcək.

İnqilab öyrənməklə başlayır. Robotlaşma, məşğulluğun azaldılması isə bu cür öyrənmə üçün vaxt verəcək. Üstəlik, bu öyrənmə işin özündən az əhəmiyyət kəsb etməyəcək və cəmiyyət tərəfindən ödəniləcək. Bir insanın qlobal dünyada digər insanlarla necə əlaqəli olduğunu başa düşməliyik. Ən yaxşı yol, dəyirmi masa arxasında yeni şəraitdə insanlar arasında yaxşı münasibətlərin necə qurulacağını və möhkəmləndirilməsini birlikdə müzakirə etməkdir. Bu yolla biz birlik mühiti yaratmağı, birlikdə birləşmənin yaratdığı müsbət qüvvə yaratmağı öyrənəcəyik.

Eqoist təbiətimizin artan mənfi qüvvəsini birləşmə gücü ilə tarazlamağı öyrənəcəyik. Beləliklə, birlikdə, dəyirmi masada oxuyaraq, münasibətlərdə təcridin, parçalanmanın, pis niyyətin qarşısını alacağıq. Üstəlik, biz hər bir insana öz əməyinin mükafatının tamamilə yeni formasını - gələcəyə inam hissi, məmnunluq, sevinc və xoşbəxtlik bəxş edəcəyik.

Birləşmənin müsbət enerjisi

...Təbiətin əsası birlik qanunudur. Təbiət tarazlıq, bərabərlik və mükəmməlliyə can atır. İnsanlar isə təbiətin ayrılmaz hissəsi olduqları üçün bu qanunları dərk edib həyata keçirməlidirlər. Üstəlik, biz elə əlaqələr qurmalıyıq ki, hər kəs, ən azı, bir-birini bərabərhüquqlu və layiqli tərəfdaş hesab etsin.

İnsanın təbiətin bütün digər hissələri arasında yeganə fərq ondan ibarətdir ki, insan tərbiyə prosesində bu qanunları şüurlu şəkildə öyrənib qəbul etməlidir. İnsanın təbiət qanunları əsasında tərbiyəsi layihəsinin həyata keçirilməsi artan işsizliyə son qoyacaq. Bugünkü məşğulluğun ənənəvi sahələrində işçilərə tələbat azaldıqca, iş yerləri yalnız müsbət birləşdirici enerji yaratmaq məqsədi ilə yaradılacaqdır. Bu müsbət enerji bizim əsas məhsulumuza və yalnız insanın yarada biləcəyi həqiqətən əvəzsiz məhsulun yaradılmasında zəhmətinin hər bir insanın əsas mükafatına çevriləcəkdir.

Təhsil layihəsində nə edəcəyik? Biz elə bir cəmiyyət quracağıq ki, orada insanlar nəzəri və praktikada bir-biri ilə münasibətlər qurmağı öyrənsinlər - onlar daha da yaxınlaşır, səbir, uyğunluq, münasibətlərdə təmkinlilik kimi bacarıqlar əldə edir və təkmilləşdirirlər. Təbii və ya əldə edilmiş xüsusiyyətləri dəyişdirməyə və ya düzəltməyə ehtiyacımız olmayacaq. Həqiqətən etməli olacağımız əsas şey, aramızda yeni münasibətlər - bizi xoşbəxt həyata aparacaq belə mehriban və güclü əlaqələr yaratmağı öyrənməkdir.  

Soruşa bilərsiniz ki, qida, geyim, mənzil, nəqliyyat, məişət xidməti, səhiyyə, təhsil kimi maddi ehtiyaclarımızı necə ödəyəcəyik? Gəlin bunu robotların və ağıllı maşınların öhdəsinə buraxaq.

Qabaqcıl texnologiyaların tətbiqi ilə formalaşan nəhəng əmək ehtiyatı fonunda, cəmiyyətin təmin edilməsi üçün zəruri olan məhdud sayda iş yerləri ilə işçilərin tələbi ilə və ya rotasiya əsasında təmin edilməsi böyük problem olmayacaq.

Tədricən robotlar texniki işləri yerinə yetirərkən insanları əvəz edə biləcək. Amma maşınlar heç vaxt insanın yuxarıda bəhs etdiyimiz işini görə bilməyəcək. Tədricən öyrənib birləşməyə başlayanda yeni sosial və iqtisadi münasibətləri necə quracağımız bizə aydın olacaq.

Əminəm ki, ölkəmiz (İsrail nəzərdə tutulur-tərcüməçidən) böyük bir cəmiyyətə və ya sadəcə olaraq böyük bir ailəyə çevriləcəkdir. Birləşməyimizin müsbət enerjisi ilə milli və özəl problemləri yaxşı şəkildə həll etməyi öyrənəcəyik. Yeni sosial-iqtisadi quruluş bizi yaşayış vasitələrinin əldə edilməsi ilə bağlı daimi qayğıdan azad edəcəkdir. Qarşıdan insanın və cəmiyyətin ahəngdar mənəvi inkişafı dövrü gəlir.

Mənbə: https://bit.ly/4m4W52w

Rus dilindən tərcümə:

Əsədov Seyyub Əsəd oğlu-Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta məktəbin tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), “Elektron Təhsil” Respublika Müsabiqəsi, “Təhsildə ən yaxşı İnternet resursları” nominasiyası qalibi (2017-ci il), Respublika “Pedaqoji Mühazirələr”inin (2003-cü il III dərəcəli Diplom və 2019-cu il Tərifnamə) təltifçisi, Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi).